HR 5171

 

W gwiazdozbiorze Centaura, na nocnym niebie, przy bardzo dobrych warunkach obserwacyjnych można dostrzec nieuzbrojonym okiem, słabą, około siódmej wielkości magnitudo gwiazdę oznaczoną jako HR 5171. Punktem wyjściowym do poszukiwań tej niepozornej gwiazdy może być okolica gwiazdy B Cen, zwyczajowo określanej jako Hadar lub Agena. Przy bliższej i dokładniejszej obserwacji HR 5171 można dostrzec jej niewielką zmienność w granicach od +6.1 do +7.3 magnitudo.


HR 5171


Jakież było zaskoczenie astronomów, kiedy okazało się, że ta niepozorna gwiazda, ledwie widoczna gołym okiem na południowej półkuli, okazała się jedną z największych gwiazd, jakie udało się obserwować w znanym przez nas Kosmosie. Stosując technikę interferometrii, która łączy siłę kilku teleskopów, grupa astronomów z ESO pod kierownictwem Oliviera Chesneau przy pomocy teleskopu VLT odkryła na nowo ów niezwykły obiekt oddalony od nas o blisko 12 tysięcy lat świetlnych. Połączone interferometrycznie teleskopy uzyskały moc instrumentu obserwacyjnego o średnicy zwierciadła liczącej sobie 140 metrów średnicy.

 

Astronomom ukazała się ogromna żółta gwiazda, nadolbrzym, o gigantycznych rozmiarach, którego średnica sięga 1,8 miliarda kilometrów, czyli jego średnica jest blisko 1300 razy większa niż średnica naszego Słońca. HR 5171 A świeci około milion razy jaśniej niż nasza macierzysta Gwiazda. Żeby było jeszcze ciekawiej owa gigantyczna gwiazda wchodzi w skład bardzo ciasnego układu podwójnego gwiazd. Układ podwójny jest tak ciasny, że obie gwiazdy stykają się ze sobą, a mniejszy składnik najprawdopodobniej zrywa materię z gigantycznego towarzysza i najprawdopodobniej wpływa tym samym na jego ewolucję.

 

Jak olbrzymi pod względem rozmiarów jest układ obu gwiazd niech świadczy chociażby to, że mniejszy składnik potrzebuje na obiegnięcie większego aż 1304 ± 6 dni, czyli ponad 3,5 ziemskiego roku, pomimo tego, iż obie gwiazdy praktycznie stykają się ze sobą. Warto także wspomnieć o tym, że gdybyśmy umieścili środek żółtego nadolbrzyma w miejscu środka Słońca to układ obu gwiazd sięgnąłby daleko poza orbitę Saturna. Obie gwiazdy tworzą układ zmienny zaćmieniowy. Temperatura powierzchniowa większej gwiazdy sięga 4500 stopni Celsjusza, mniejszy składnik jest nieznacznie bardziej gorący z temperaturą sięgająca 5000 stopni Celsjusza.


HR 5171

 

Składnik A układu podwójnego, bo tak oznacza się żółtego nadolbrzyma, jest obecnie jedną z 10 znanych nam największych gwiazd. Żółte nadolbrzymy to bardzo rzadkie gwiazdy w naszej Galaktyce. Zespół astronomów przeanalizował inne obserwacje gwiazdy z ostatnich sześćdziesięciu lat i zestawił je z nowymi wynikami badań. Prowadzą one one do wniosku, że obserwujemy monstrualną gwiazdę w fazie szybkiej ewolucji. Jej średnica wyraźnie wzrosła w ostatnich czterdziestu latach, a temperatura wyraźnie zmalała. Należy nadmienić, że do tej pory udało się zaobserwować tylko kilka gwiazd, które charakteryzują się krótkotrwałymi fazami, w których następują dramatyczne zmiany temperatury. Żółte nadolbrzymy znajdujące się w obecnym stadium ewolucji są bardzo niestabilne i wykazują gwałtowną zmienność. Owe perturbacje ewolucyjne gigantycznych gwiazd powodują często gwałtowny wyrzut materii w przestrzeń kosmiczną. W wyniku erupcji materii gwiazdowej wokół żółtych nadolbrzymów powstają ogromnych rozmiarów rozciągnięte atmosfery gwiazdowe.


rozmiary gwiazd

 

HR 5171 A swoimi rozmiarami o 50% przewyższa słynnego nadolbrzyma - Betelgezę w gwiazdozbiorze Oriona. Dotychczasowe badania ewolucji gwiazd prowadzą do wniosku, że porównywalne pod względem rozmiarów wydają się być czerwone nadolbrzymy o promieniach sięgających od 1000 do 1500 promieni Słońca i początkowych masach, które nie przekraczają od 20 do 25 mas Słońca. Prowadzone przez astronomów analizy ewolucyjne gwiazd sugerowały, że promienie żółtych nadolbrzymów będą mieściły się w przedziale od czterystu do siedmiuset promieni naszej macierzystej Gwiazdy. To nowe odkrycie wskazuje na ważność badań nad gigantycznymi i krótko żyjącymi nadolbrzymami.


gwiazdozbiór Centaura

 

W naszej Galaktyce zidentyfikowano tylko osiem żółtych nadolbrzymów. HR 5171 A znajduje się jak się wydaje w kluczowej fazie przejścia od czerwonego nadolbrzyma do świecącej na niebiesko gwiazdy zmiennej, bądź przekształcenia się w gwiazdę Wolfa-Rayeta i ostatecznego zakończenia swojej ewolucji jako supernowa. Warto na koniec dodać, że na naszym niebie odnaleźć można bez trudu jeszcze jednego żółtego nadolbrzyma widocznego okiem nieuzbrojonym. Jest to gwiazda zmienna Ro Cass o nieregularnym okresie zmian wielkości, mieszczącym się w przedziale od +4.1 do +6.2 magnitudo. Gwiazda ta leży w gwiazdozbiorze Kasjopei w odległości około ośmiu tysięcy lat świetlnych od Układu Słonecznego.

 

Oznaczenia alternatywne:

  1. V* V766 Cen,
  2. GC 18610,
  3. IDS 13402-6205 A,
  4. SKY# 25293,
  5. CCDM J13472-6235A,
  6. GEN# +1.00119796J,
  7. IRAS 13436- 6220,
  8. TYC 9008-3647-1,
  9. CD-61 3988,
  10. GSC 09008-03647,
  11. JP11 2421,
  12. UBV 12287,
  13. CPC 20.1 4044,
  14. HD 119796,
  15. 2MASS J13471085-6235227,
  16. UCAC3 55-229666,
  17. CPD-61 4003,
  18. HIC 67261,
  19. PPM 360320,
  20. WDS J13472-6235A,
  21. CSI-61 4003 41,
  22. HIP 67261,
  23. RAFGL 4177,
  24. AAVSO 1340-62A,
  25. CSV 7083,
  26. HR 5171,
  27. SAO 252448