Zachód - jedna ze stron świata.

 

Zachód - zjawisko przechodzenia ciał niebieskich na położoną pod horyzontem półkulę sfery niebieskiej; w chwili zachodu wysokość obiektu zmienia znak z dodatniego na ujemny; moment wschodu opóźniany jest (zazwyczaj o kilka minut) przez wpływ refrakcji, "wywyższającej" ponad horyzont obiekty znajdujące się już tuż pod nim. Zachód Słońca i Księżyca definiuje się jako moment zniknięcia pod horyzontem ostatniego górnego rąbka tarczy.

 

Zaćmienie - termin w astronomii określający przesłonięcie części lub całej tarczy ciała niebieskiego (np. Słońca, Księżyca, satelity planety) przez inne ciało lub przejście ciała niebieskiego świecącego światłem odbitym przez obszar cienia rzucanego przez inne ciało; podczas całkowitych zaćmień Słońca dokonuje się obserwacji zewnętrznych warstw atmosfery słonecznej (chromosfery i korony, widocznych wokół zaciemnionej tarczy). W roku 1918 obserwacje ugięcia promieni świetlnych w pobliżu Słońca podczas jego całkowitego zaćmienia doprowadziły do potwierdzenia słuszności przewidywań ogólnej teorii względności. Znajomość (z dużą dokładnością) ruchu Ziemi i Księżyca umożliwia wyznaczenie daty przeszłych i przyszłych zaćmień. Przewidywać zaćmienia potrafili już starożytni Babilończycy, Egipcjanie i Grecy.

 

Zaćmienie Słońca i Księżyca - 1) Zaćmienie Słońca - zasłonięcie przez Księżyc części (zaćmienie częściowe lub obrączkowe) lub całej (zaćmienie całkowite) tarczy Słońca. 2) Zaćmienie Księżyca - to przejście Księżyca przez cień lub półcień Ziemi, powodujące zmniejszenie blasku Księżyca. 3) Zaćmienie gwiazdy - to przesłonięcie jednej gwiazdy należącej do układu podwójnego przez drugą (gwiazdy zmienne zaćmieniowe).

 

Zamenhof - planetoida pasa głównego o numerze katalogowym 1462; odkryta 1938 (Y. Väisälä ), nazwana na cześć Ludwika Zamenhofa.

 

Zapadanie grawitacyjne lub kolaps grawitacyjny - to zjawisko kurczenia się ciał (w praktyce obiektów astronomicznych) pod wpływem własnego ciążenia przy znikomym udziale innych oddziaływań. Przebieg zapadania grawitacyjnego może być opisany tylko za pomocą teorii względności. Dotychczas udało się prześledzić teoretycznie zapadanie grawitacyjne w przypadku istnienia symetrii sferycznej lub gdy odstępstwa od tej symetrii są małe. W wyniku zapadania grawitacyjnego powstaje czarna dziura, a ewentualne asymetrie pola grawitacyjnego są usuwane przez promieniowanie fal grawitacyjnych. Dla obserwatora zapadającego się wraz z materią zapadanie grawitacyjne trwa przez czas skończony i bardzo krótki (10–5 s dla gwiazdy o masie Słońca); dla obserwatora zewnętrznego zapadanie grawitacyjne trwa przez czas nieskończenie długi, przy czym jasność obiektu zapadającego się szybko maleje. Przypuszcza się, że zapadanie grawitacyjne części materii tworzącej gwiazdę może towarzyszyć wybuchom supernowych, procesy zapadania grawitacyjnego mogą również zachodzić w masywnych jądrach galaktyk.

 

Zasięg lunety czy teleskopu - to graniczna obserwowana wielkość gwiazdowa (mgr) zależy od powierzchni zbierającej światło (od średnicy obiektywu dla instrumentów o przekroju okrągłym) oraz jakości oka. Zasięg oszacować można posługując się następującą formułą: mgr= moka+ 5 log (doka/Dtel). W wyrażeniu tym moka jest jasnością najsłabszych gwiazd widocznych gołym okiem, doka jest średnicą źrenicy oka w momencie obserwacji; Dtel jest średnicą obiektywu lornetki, lunety bądź teleskopu.

 

Zdolność rozdzielcza - to inaczej rozdzielczość.

 

Zegar - w języku łacińskim Horologium,  mały gwiazdozbiór nieba połuniowego. Obszar gwiazdozbioru wynosi 249 stopni kwadratowych.

 

Zegar astronomiczny - zegar, którego działanie jest oparte na okresowych ruchach ciał niebieskich, np. obrocie Ziemi dookoła Słońca i wokół własnej osi, ruchach pulsarów.

 

Zegar atomowy - to niezwykle dokładne urządzenie do pomiaru czasu. Zegary atomowe sterowane są impulsami elektrycznymi, zsynchronizowanymi z jakimś regularnym zjawiskiem fizycznym, zachodzącym w skali atomu, takim jak drgania w strukturze atomów lub cząsteczek. Na przykład cząsteczka amoniaku zmienia swą strukturę, a następnie powraca do stanu podstawowego co 41,8 mikrosekundy.

 

Zegar słoneczny - zegar wskazujący czas za pomocą cienia rzucanego przez nieruchomy wskaźnik na tarczę z podziałką; znany od starożytności (np. gnomon); przenośny, ogrodowy, monumentalny.

 

Zeldowicz Jakow B. (ur. 8 III 1914, Mińsk, zm. 2 XII 1987, Moskwa) - fizyk rosyjski; od 1964 roku pracownik Instytutu Matematyki Stosowanej Akademii Nauk ZSRR w Moskwie, od roku 1966 profesor; od 1958 członek Akademii Nauk ZSRR; w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia pracował w utajnionym instytucie (kierowanym przez I. Kurczatowa) nad konstrukcją sowieckiej bomby atomowej, a następnie wodorowej, jednocześnie zajmujmował się teorią cząstek elementarnych; sformułował zasadę zachowania liczby leptonowej (1953); podał (1955) zasadę zachowania słabego prądu wektorowego (sformułowaną niezależnie przez R. Ph. Feynmana i M. Gell-Manna), mającą istotne znaczenie dla teorii słabych oddziaływań i unifikacji oddziaływań słabych i elektromagnetycznych. Od początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku badał zagadnienia z zakresu astrofizyki i kosmologii; opracował w roku 1964 teorię przechwytywania (akrecji) materii przez czarne dziury, obserwował ostatnie etapy ewolucji gwiazd, zwłaszcza procesy fizyczne zachodzące podczas wybuchów supernowych i podczas grawitacyjnego zapadania gwiazdy w stan czarnej dziury; badał wczesne etapy ewolucji Wszechświata.

 

Zenit - w astronomii to punkt przebicia sfery niebieskiej przez półprostą pionową o początku w środku sfery (czyli miejscu, w którym znajduje się obserwator); zenit jest przeciwległy nadirowi.

 

Ziemia - trzecia wg oddalenia od Słońca planeta Układu Słonecznego. Ziemia ma jednego naturalnego satelitę - Księżyc;

 

Zima - w astronomii to pora roku zaczynająca się na półkuli północnej dniem przesilenia zimowego (ok. 22 XII) i trwająca do dnia równonocy wiosennej (ok. 21 III); na północnej półkuli Ziemi trwa od 22 grudnia do 21 marca (na półkuli południowej w tym czasie jest lato); w meteorologii zima obejmuje miesiące: grudzień, styczeń, luty.

 

Zimna ciemna materia - jest udoskonaleniem teorii wielkiego wybuchu zawierającej dodatkowe założenia, że większość materii we wszechświecie składa się z materiału, który nie może być obserwowany, bo nie wytwarza promieniowania elektromagnetycznego (skutkiem czego jest ciemna), a cząstki tworzące tą materię poruszają się wolno (stąd jest zimna). Większość kosmologów traktowała zimną materię jako opis, jak wszechświat przeszedł z gładkiego początkowego stanu we wczesnym czasie (jak pokazują badania kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła) do rozkładu galaktyk i ich gromad, jaki widzimy dziś - wielkoskalowej struktury wszechświata. W teorii zimnej ciemnej materii struktura rośnie hierarchicznie, poczynając od małych, zapadających się obiektów aż po coraz bardziej masywne obiekty. W paradygmacie, jakim była teoria gorącej ciemnej materii, popularna we wczesnych latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, struktura nie formowała się hierarchicznie, ale raczej przez fragmentację, z największymi supergromadami formującymi się najpierw i fragmentującymi się na mniejsze kawałki, jak nasza galaktyka. Przewidywania dotyczące gorącej ciemnej materii zupełnie nie zgadzają się z obserwacjami wielkoskalowych struktur, podczas gdy paradygmat zimnej ciemnej materii jest generalnie w zgodzie z obserwacjami. Pojawiły się dwie istotne niezgodności pomiędzy przewidywaniami a obserwacjami galaktyk i ich grupowania się w przestrzeni, wywołując kryzys wyobrażenia o zimnej ciemnej materii:

- problem szczytu halo: w przewidywaniach krzywa rotacji halo ma silniejsze maksimum niż jest to obserwowane w galaktykach;
- problem traconych satelitów: nie jest obserwowana, wbrew przewidywaniom, duża liczba małych karłowatych galaktyk o sumie mas tysiąca mas Galaktyki.

Teoria nie czyni przewidywań, czym właściwie są cząstki zimnej ciemnej materii. Ogromną słabością jest niejasność, z czego składa się ciemna materia. Kandydaci dzielą się na dwie kategorie:

- WIMP's - słabo oddziałujące masywne cząstki (Weakly Interacting Massive Particle) - ciemna materia jest rodzajem nieznanych cząstek. Niestety, nie są znane cząstki z żądanymi własnościami. Poszukiwania wymagają akceleratorów cząstek;

- MACHO's - masywne zwarte obiekty halo (Massive Compact Halo Objects) - ciemna materia składa się z obiektów zwartych, takich jak czarne dziury, białe karły, oraz z bardzo słabych gwiazd i nieświecących obiektów jak planety. Poszukiwania polegają na zastosowaniu mikrosoczewkowania grawitacyjnego w celu dostrzeżenia efektów od tych obiektów na tle centrum Drogi Mlecznej, bądź pobliskich galaktyk. Na chwilę obecną z racji odkrycia relatywnie niewielkiej liczby tego typu obiektów wydaje się, że koncepcja ta jest nieprawdziwa.

 

Złączenie - w astronomii koniunkcja.

 

Zmierzch - termin astronomiczny oznaczający zmrok.

 

Zmrok lub zmierzch - jest to oświetlenie sklepienia nieba (a tym samym i powierzchni Ziemi) po zachodzie Słońca przez światło rozproszone w atmosferze ziemskiej; także pora doby, w czasie której utrzymuje się to oświetlenie. Zmrok astronomiczny kończy się z chwilą obniżenia się Słońca pod linię horyzontu do ok. 18°. Analogiczne zjawisko przy wschodzie Słońca, przebiegające w odwrotnej kolejności, jest związane ze świtem; zmrokowi i świtowi towarzyszy zjawisko zorzy; czas trwania zmroku i świtu zależy od szerokości geograficznej i pory roku. Jeżeli Słońce obniża się pod horyzontem nie niżej niż 10° (wiosną i latem w wysokich szerokościach geograficznych), zmrok przechodzi bezpośrednio w świt ( tzw. białe noce).

 

Zodiak lub Zwierzyniec Niebieski - pas sfery niebieskiej, szerokości około 16°, ciągnący się wzdłuż ekliptyki, na tle którego przemieszcza się w ciągu roku obserwowane z Ziemi Słońce; podzielony w przybliżeniu na dwanaście  równych części, tzw. znaków Zodiaku. (Baran, Byk, Bliźnięta, Rak. Lew, Panna, Waga, Skorpion, Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby), których nazwy odpowiadają nazwom gwiazdozbiorów położonych w ich obrębie 2000 lat temu; wskutek precesji osi ziemskiej wzajemne położenie znaków Zodiaku i gwiazdozbiorów ulega zmianie (znak pozostaje w danym gwiazdozbiorze przez ok. 2100 lat). 

 

                                                                                         ZNAK ZODIAKU
                Nazwa łacińska                   Nazwa polska                Okres w kalendarzu
Aries Baran 21 marca – 20 kwietnia
Taurus Byk 21 kwietnia – 21 maja
Gemini Bliźnięta 22 maja – 21 czerwca
Cancer Rak 22 czerwca – 22 lipca
Leo Lew 23 lipca – 23 sierpnia
Virgo Panna 24 sierpnia – 22 września
Libra Waga 23 września – 22 października
Scorpio Skorpion 23 października – 21 listopada
Sagittarius Strzelec 22 listopada – 21 grudnia
Capricorn Koziorożec 22 grudnia – 20 stycznia
Aquarius Wodnik 21 stycznia – 19 lutego
Pisces Ryby 20 lutego – 20 marca

 

 - Pozorne drogi wszystkich planet, Słońca i Księżyca względem gwiazd (co 23h 56m 4s.2) mieszczą się w wąskim pasie nieba. Pas ten nazwany został Zodiakiem. Dwanaście równych odcinków tego pasa nazywamy znakami Zodiaku. Ich nazwy powstały od nazw gwiazdozbiorów, na tle których wówczas się znajdowały. Tor Słońca biegnący środkiem zodiaku nazywany jest ekliptyką. Tor Słońca tworzony jest przez prostą biegnącą od nas - z Ziemi - do Słońca. Płaszczyzna ekliptyki jest więc tożsama z płaszczyzną orbity Ziemi.

 

- Po obu stronach rocznego toru Słońca na niebie (czyli ekliptyki) rozciąga się zodiak - pas o szerokości 16 stopni (8 stopni nad i 8 pod ekliptyką). Podzielony został (w długości) na 12 równych części. Te tzw. znaki Zodiaku oznaczamy poczynając od tego miejsca ekliptyki, w którym Słońce w swym ruchu rocznym przecina wiosną równik (jest to tzw. punkt Barana). Mamy więc 12 znaków po 30 stopni ekliptycznych każdy. Orbita Księżyca i orbity planet leżą w pasie Zodiaku, jedynie Pluton wybiega czasami poza ten pas. Chociaż współcześnie, okresy, w których Słońce przebywa w danym znaku Zodiaku nie pokrywają się z okresami przechodzenia Słońca na tle gwiazdozbioru o tej samej nazwie, to tradycyjnie, poszczególne daty w roku przypisuje się znakom Zodiaku zdefiniowanym bardzo dawno temu.

 

Zond - seria ośmiu sowieckich próbników kosmicznych, wysyłanych w przestrzeń kosmiczną w latach 1964 – 1970, przeznaczonych do sprawdzania funkcjonowania urządzeń, wypróbowywania aparatury oraz metod badawczych stosowanych następnie w lotach próbników Księżyca i planet Układu Słonecznego; podczas lotu Zond 5 (IX 1968) nastąpił pierwszy w historii powrót na Ziemię żywych organizmów (żółwi), po dokonaniu przelotu wokół Księżyca.

 

Zonn Włodzimierz (ur. 14 XI 1905, Wilno, zm. 28 II 1975, Warszawa) - astronom; w latach 1950 – 1975 profesor i dyrektor obserwatorium astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego; wielokrotny prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego; prowadził badania w dziedzinie statystyki astronomicznej, materii międzygwiazdowej i astronomii pozagalaktycznej. Opublikował liczne prace naukowe, popularnonaukowe oraz podręczniki uniwersyteckie, m.in. Astrofizyka ogólna (1955), Astronomia gwiazdowa (1957, wraz z K. Rudnickim).

 

Zorza polarna - to świecenie atmosfery ziemskiej wywołane bombardowaniem atmosfery przez cząstki wiatru słonecznego (głównie elektrony, protony, cząstki α) i jony pochodzące z jonosfery, pochwycone na krótko przez ziemskie pole magnetyczne w magnetosferze, gdzie ich energia ulega zwiększeniu; najczęściej występuje w odległości 20–25° od bieguna geomagnetycznego Ziemi (północnego lub południowego). Zorze polarne mają bardzo różnorodne formy; najczęściej są to świecące barwne łuki, smugi albo pasma (wstęgi), jednorodne lub o strukturze promienistej, o wyglądzie draperii, zasłon, koron itp.; zarówno położenie zorzy polarnej na niebie, jak i zabarwienie oraz natężenie świecenia ulegają ciągłym, często bardzo szybkim zmianom. Zorze polarne pojawiają się na wysokości 65–140 km, zwykle jednak ich dolna granica leży na wysokości ok. 100 km, a rozciągłość pionowa wynosi 100–200 km (niekiedy dochodzi do 1000 km). Zorze polarne powstają w wyniku oddziaływania z atmosferą ziemską schwytanych przez ziemskie pole magnetyczne prędkich elektronów i protonów emitowanych przez Słońce; atomy i cząsteczki (głównie tlenu i azotu) w górnych warstwach atmosfery, wzbudzone wskutek bombardowania ich przez prędkie cząstki, emitują promieniowanie o charakterystycznym dla nich widmie. Istnieje związek między występowaniem zorzy polarnej a aktywnością Słońca i aktywnością geomagnetyczną. Zorzy polarnej towarzyszą również zaburzenia jonosferyczne; silna jonizacja podczas występowania zorzy polarnej powoduje zaburzenia w rozchodzeniu się fal radiowych.

 

Zwierzyniec Niebieski - termin astronomiczny określający Zodiak.

 

Zwrotniki - to dwa równoleżniki ziemskie, położone symetrycznie względem równika: na półkuli północnej - zwrotnik Raka, na półkuli południowej - zwrotnik Koziorożca, nad którymi znajduje się Słońce w momentach przesileń (letniego i zimowego). Szerokość geograficzna punktów leżących na zwrotniku jest równa kątowi między płaszczyznami ekliptyki i równika (ok. 23°27').

 

Źrebię - w języku łacińskim Equuleus. Jest to najmniejszy gwiazdozbiór nieba północnego; Obszar gwiazdozbioru wynosi 72 stopnie kwadratowe. W Polsce widoczny latem; nie zawiera jasnych gwiazd.

 

Źródła gamma - to obiekty astronomiczne emitujące mierzalne ilości promieniowania gamma; silnymi źródłami gamma są gwiazdy neutronowe, w tym np. Geminga (leżąca w gwiazdozbiorze Bliźniąt); badania źródeł gamma są prowadzone z balonów stratosferycznych i statków kosmicznych. (np. SAS-2, HEAO, GRO).

 

Źródła optyczne - to obiekty astronomiczne emitujące znaczącą część promieniowania w zakresie optycznym; źródłem optycznym jest m.in. Słońce.

 

Źródła podczerwone - w astronomii termin stosowany jako określenie: 1) wszelkich ciał niebieskich emitujących mierzalne ilości promieniowania podczerwonego (np. gwiazdy, planety, planetoidy, komety, mgławice) oraz 2) obiektów emitujących znaczące ilości promieniowania podczerwonego (niektóre mgławice, galaktyki, protomgławice planetarne).

 

Źródła radiowe - w astronomii termin oznaczający radioźródła.

 

Źródła rentgenowskie - to obiekty astronomiczne emitujące znaczne ilości promieniowania w zakresie rentgenowskim; silnymi źródłami rentgenowskimi są układy podwójne, w których jeden ze składników jest białym karłem, gwiazdą neutronową lub czarną dziurą, np. Centaur X-3, Cygnus X-1, Herkules X-1, Skorpion X-1; źródłami rentgenowskimi są też jądra aktywnych galaktyk oraz niektóre pojedyncze gwiazdy. Ze względu na nieprzezroczystość atmosfery ziemskiej dla promieniowania rentgenowskiego, obserwacje źródeł rentgenowskich przeprowadza się głównie za pomocą satelitów astronomicznych wyposażonych w specjalne układy detektorów (satelity ARIEL, EINSTEIN, ROSAT, UHURU).

 

Żagiel - w języku łacińskim Vela, termin astronomiczny określający gwiazdozbiór nieba południowego. Obszar gwiazdozbioru wynosi 500 stopni kwadratowych. W południowej Polsce zimą widoczny jest jego niewielki fragment nad horyzontem; najjaśniejsza gwiazda to δ Velorum. W gwiazdozbiorze Żagla znajduje się Mgławica Włóknista, na którą składa się rozległy kompleks mgławic emisyjnych.

 

Żelaza stopy - stopy, których głównym. składnikiem jest żelazo, a dodatkami stopowymi są różne pierwiastki metaliczne i niemetaliczne. Największe znaczenie w technice mają stopy żelaza z węglem, które zależnie od zawartości węgla dzielą się na stal (do 2,11% węgla) oraz surówkę i żeliwo (2,11–4,5% węgla). Ważnym rodzajem stopów żelaza są żelazostopy. Właściwości stopów żelaza z węglem zależą przede wszystkim od postaci, w jakiej występuje w ich strukturze węgiel. W dwuskładnikowych stopach żelaza z węglem może on występować w postaci wolnej jako grafit (mała wytrzymałość, twardość i plastyczność) lub w postaci węglika żelaza, Fe3C, zwanej cementytem (zawartość węgla 6,67%, bardzo twardy i kruchy), a także jako roztwór stały węgla w żelazie α - ferryt (do 0,02% węgla, miękki, plastyczny, o małej wytrzymałości) oraz w żelazie γ - austenit (zawartość węgla od 2,06% w temp. 1147°C do 0,8% w 723°C, stosunkowo twardy i wytrzymały, a zarazem ciągliwy). Cementyt może krystalizować bezpośrednio z ciekłego stopu podczas jego powolnego chłodzenia w temperaturze 1600 – 1147°C (cementyt pierwotny), wydzielać się z austenitu w temperaturze 1147 – 723°C (cementyt wtórny) lub z ferrytu poniżej temperatury 723°C (cementyt trzeciorzędowy); dość łatwo ulega rozpadowi na żelazo i grafit (grafityzacja). Przedziały temperaturowe występowania ferrytu i austenitu w stopach żelaza są związane z trwałością odmian alotropowych żelaza; ferryt występuje poniżej temperatury 910°C i powyżej 1391°C (ferryt wysokotemperaturowy), austenit - w temperaturze 1496 – 723°C. Ponadto w stopach żelaza mogą występować mieszaniny opisanych składników. Podczas powolnego chłodzenia w temperaturze 1147°C z ciekłego stopu krystalizuje mieszanina eutektyczna austenitu i cementytu zwana ledeburytem (zawartość węgla 4,3%, bardzo twardy i kruchy). W temperaturze 723°C zachodzi przemiana eutektoidalna - rozkład austenitu z utworzeniem mieszaniny ferrytu i cementytu, zwana perlitem (zawartość węgla 0,8%, wytrzymały i ciągliwy); poniżej temperatury 723°C powstaje tzw. ledeburyt przemieniony - mieszanina perlitu i cementytu. Występowanie określonych składników strukturalnych w stopach żelaza, a więc i właściwości stopu, zależą od jego składu chemicznego (zarówno zawartości węgla, jak i dodatków stopowych) oraz od sposobu chłodzenia ciekłego stopu i obróbki cieplnej stopu w stanie stałym; na przykład szybkie chłodzenie ciekłego stopu sprzyja wydzielaniu się cementytu, a długotrwałe wygrzewanie w temperaturze powyżej 600°C i następnie powolne chłodzenie - wydzielaniu grafitu; niektóre dodatki stopowe ułatwiają grafityzację, inne ją utrudniają. Ogrzanie stopu do temperatury powstawania austenitu (austenityzowanie), wygrzanie w tej temperaturze, a następnie szybkie chłodzenie prowadzi do powstania przechłodzonego austenitu; przy średnio dużej szybkości chłodzenia przechłodzony austenit ulega przemianie (w temperaturze 550–200°C) w bainit (mieszanina przesyconego węglem ferrytu i cementytu, o dużej twardości), przy bardzo dużej szybkości chłodzenia - przemianie (poniżej temperatury 300°C) w martenzyt (przesycony roztwór węgla w żelazie α, bardzo twardy i kruchy); powstawanie tych struktur w stopach żelaza stanowi istotę procesu hartowania.

 

Żelaza tlenki - związki żelaza z tlenem: 1) tlenek żelaza(II), FeO, czarny proszek o właściwościach diamagnetycznych i piroforycznych; trwały w temperaturach wyższych od 575°C; 2) tlenek żelaza(II, III), Fe3O4, w stanie czystym czarna substancja krystaliczna o temperaturze topnienia około 1594°C; jest ferrimagnetykiem; dobrze przewodzi prąd elektryczny; nierozpuszczalny w wodzie, roztwarza się w kwasach (z wyjątkiem stężonego kwasu azotowego), ogrzewany w powietrzu utlenia się do Fe2O3; stosowany głównie do produkcji ferrytów, do wyrobu farb (do malowania szkła i porcelany) oraz elektrod (otrzymywanie chloru); w przyrodzie występuje jako magnetyt; 3) tlenek żelaza(III), Fe2O3, czarna lub czerwona substancja krystaliczna o temperaturze topnienia 1565°C; znana jest odmiana α (paramagnetyk) i γ (ferrimagnetyk); właściwości zależą od sposobu otrzymywania, np. słabo wyprażona odmiana g roztwarza się w rozcieńczonych kwasach, podczas gdy tlenek ten silnie wyprażony jest na działanie kwasów odporny; występuje w przyrodzie w stanie bezwodnym (hematyt) i uwodnionym (limonit, getyt i lepidokrokit); stanowi pigment miner. (czerwień żelazowa); w mieszaninie z tlenkami innych metali służy do produkcji ferrytów, materiałów ściernych oraz jako katalizator.

 

Żelazo (Fe, ferrum, pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 26) - symbol: Fe, nazwa łacińska: Ferrum, liczba atomowa: 26, pierwiastek promieniotwórczy: nie, grupa układu okresowego pierwiastków: 8 - żelazowce, odkryty: starożytność, względna masa atomowa 55,847; żelazo zapoczątkowuje grupę żelazowców; metal ciężki, trudno topliwy, niezbyt twardy, ciągliwy, o barwie białoszarej; temperatura topnienia 1535°C, temperatura wrzenia 2750°C, gęstość 7,874 g/cm3; poniżej temperatury topnienia mięknie i daje się obrabiać plastycznie; występuje w odmianach alotropowych: α — odmiana trwała do temperatury 906°C, wykazuje właściwości ferromagnetyczne, zanikające w temperaturze 760°C (temperatura Curie), γ - paramagnetyk, istnieje w temperaturze 906–1400°C, δ - odmiana trwała w zakresie temperatury od 1400°C do temperatury topnienia. W suchym powietrzu żelazo nie ulega zmianom dzięki pasywacji, w wilgotnym powietrzu i w zetknięciu z roztworami elektrolitów ulega korozji (żelazo reaguje z wytworzeniem uwodnionych tlenków, węglanów i innych soli - tzw. rdzewienie żelaza). Żelazo roztwarza się w kwasach nieutleniających i rozcieńczonych utleniających; w stężonych kwasach azotowym i siarkowym ulega pasywacji; rozdrobnione jest piroforyczne (samorzutnie zapala się na powietrzu); w ciekłym żelazie rozpuszczają się: tlen, azot, wodór i węgiel; ogrzewane reaguje m.in. z tlenem, fluorowcami, siarką, fosforem, krzemem; występuje na stopniach utlenienia: głównie III (związki najtrwalsze) i II, rzadko IV, V i VI; tworzy sole podwójne i związki koordynacyjne (w niektórych związkach koordynacyjnych przyjmuje stopnie utlenienia także od –II do I). Żelazo jest makroelementem; ok. 60% obecnego w organizmie ludzkim żelaza wchodzi w skład hemoglobiny, żelazo jest też składnikiem metaloprotein biorących udział w procesach utleniania-redukcji w komórkach; niedobór żelaza jest przyczyną niedokrwistości. Żelazo jest 4. pierwiastkiem pod względem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej, jego zawartość ocenia się na ok. 7% masowych; przyjmuje się, że stanowi główny składnik jądra Ziemi; w innych geosferach też odgrywa rolę podstawową. Jest także głównym składnikiem meteorytów żelaznych (syderyty). Głównymi minerałami rudnymi żelaza są: magnetyt i hematyt, także limonit, syderyt, szamozyt, turyngit; żelazo rodzime jest spotykane bardzo rzadko (bazalty wyspy Disko). Żelazo otrzymuje się przez redukcję rud tlenkowych koksem. Czyste żelazo ma małe znaczenie praktyczne; głównie jest stosowane w postaci stopów (z węglem i innymi składnikami), stanowiących podstawowy materiał konstrukcyjny (żelaza stopy). Pierwszym etapem otrzymywania stopów żelaza jest wytapianie z rud surówki, prowadzone w wielkim piecu; następnie z surówki wytwarza się stal, staliwo, żelazostopy, żeliwo. Chemicznie czyste żelazo otrzymuje się przez redukcję tlenków żelaza wodorem; w najczystszej postaci uzyskuje się je w wyniku rozkładu karbonylku żelaza Fe(CO)5 (żelazo o zawartości zanieczyszczeń poniżej 0,01% jest używane w produkcji rdzeni elektromagnesów). Żelazem nazywa się także stal o bardzo małej zawartości węgla i innych składników (jak żelazo armco). Związki żelaza są stosowane w bardzo wielu dziedzinach przemysłu i techniki, m.in. jako pigmenty, zaprawy w farbiarstwie, katalizatory, odczynniki w analizie chemicznej. Żelazo jest znane od najdawniejszych czasów; już w IV tysiącleciu p.n.e. znane było żelazo pochodzenia meteorytowego; od pierwszej połowy 3000 p.n.e. datują się próby hutniczego przerobu rud na Bliskim Wschodzie; rozwój produkcji oraz zastosowanie żelaza wiążą się z rozwojem hutnictwa żelaza i produkcji stali oraz innych stopów tego metalu.

 

Żłóbek - gromada otwarta w gwiazdozbiorze Raka, inaczej Praesepe.

 

Żółty karzeł - w astronomii, mała (od 1 do 1,4 masy Słońca), o barwie żółtej gwiazda, w jądrze której dokonuje się reakcja termojądrowa, czyli proces przemiany wodoru w hel. Nasze Słońce jest najbardziej znanym przykładem żółtego karła. Jego długość życia wynosi około 10 miliardów lat. Pod koniec życia (po wypaleniu całego wodoru w hel), żółte karły bardzo zwiększają swoje rozmiary. Jeśli stanie się to ze Słońcem, Ziemia może zostać przez nie wchłonięta. Rozdymając się, gwiazdy podobne Słońcu, odrzucą zewnętrzne warstwy gazowe, tworząc mgławice planetarne. W środku mgławicy pozostanie jedynie gorące jądro, określane mianem białego karła.

 

Żółty olbrzym - gwiazda należąca do typu widmowego G i III klasy jasności o temperaturze powierzchni ok. 5-6 tysięcy stopni Celsjusza. Jest krótkotrwałym etapem ewolucji gwiazdy cięższej od Słońca. Na diagramie Hertzsprunga-Russella znajdują się na lewo od czerwonych olbrzymów. Większość żółtych olbrzymów jest gwiazdami zmiennymi pulsującymi o okresach rzędu kilku dni lub tygodni. Najbliższymi żółtymi olbrzymami są oba składniki układu podwójnego Kapella w gwiazdozbiorze Woźnicy.

 

Żuraw - w języku łacińskim Grus, termin astronomiczny określający gwiazdozbiór nieba południowego. Obszar gwiazdozbioru wynosi 366 stopni kwadratowych. Główna gwiazda to Alnair.

 

Żyrafa - w języku łacińskim Camelopardalis, termin astronomiczny określający gwiazdozbiór nieba północnego, położony w pobliżu bieguna niebieskiego. Obszar gwiazdozbioru wynosi 757 stopni kwadratowych. W Polsce widoczny cały rok, nie zawiera jasnych gwiazd.

 

powrót do słownika