Układ geocentryczny - to teoria przedstawiająca strukturę Wszechświata w ten sposób, że Ziemia spoczywa nieruchomo w jego środku, a planety, księżyce i gwiazdy krążą po orbitach wokół niej. Teoria geocentryczna oparta była na pismach Ptolemeusza (ok. 90-168 r. n.e.) i przyjmowano ją powszechnie aż do XVII wieku.

Układ heliocentryczny - to model Układu Słonecznego, w którym planety krążą po orbitach wokół Słońca. Po raz pierwszy przedstawiona przez Mikołaja Kopernika (1474-1543) w jego pracy De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach ciał niebieskich); teoria ta przeczyła modelowi geocentrycznemu, w którym Słońce i planety obracają się wokół Ziemi.

Układ orbitalny - składa się z dwóch lub większej liczby ciał niebieskich, które znajdują się na tyle blisko siebie, że krążą wokół wspólnego środka masy. Przykładem takiego układu może być księżyc krążący wokół planety. Układ Słoneczny (Słońce wraz ze wszystkimi krążącymi wokół niego ciałami) stanowi przypadek złożonego układu orbitalnego.

Układ podwójny kontaktowy - przykładem takiego układu jest Beta Lyae. Jest to układ dwojga gwiazd, które krążą tak blisko, że praktycznie się stykają. Siły pływowe powoduję zniekształcenie powierzchni obu gwiazd. Co pewien czas następuje wyrwanie materii z towarzysza lub jej stały przepływ. Takie układy są niezwykle niestabilne i mogą skończyć się eksplozją. Gdy jednym z elementów takiego układu jest biały karzeł, ów układ jest praktycznie skazany na destrukcję. Masa karła rośnie aż przekroczy ona granice Chandrasekhara pojawia się (eksploduje) supernowa typu Ia. Przepływy materii mogą powodować różne anomalie np. układ podwójny PSR 1937+21 w Lisku posiada najszybszy pulsar (powodem zwiększonej rotacji pulsara jest przepływ materii z otoczenia).

Układ podwójny półrozdzielony – ciasny układ podwójny gwiazd, krążących na tyle blisko, że jedna z gwiazd wypełnia swoją powierzchnię Roche'a i materia wypływa z niej w kierunku towarzysza. Jeżeli gwiazda druga ma fizycznie mały rozmiary (w porównaniu z odległością składników układu podwójnego) i niewielkie pole magnetyczne, to materia wypływająca z pierwszego składnika tworzy dysk akrecyjny wokół drugiego składnika. Do tej klasy gwiazd należą niektóre układy kataklizmiczne (np. nowe karłowate) oraz małomasywne układy rentgenowskie. W gwiazdach zwartych, ale o silnym polu magnetycznym, opadająca materia tworzy kolumnę akrecyjną (układy kataklizmiczne – polary, pulsary rentgenowskie). Jeżeli gwiazda towarzysząca ma duży promień, to materia przepływająca trafia bezpośrednio lub niemal bezpośrednio do drugiej gwiazdy (np. gwiazdy typu Algola). Ostatnio po raz pierwszy udało sie przy pomocy teleskopu Very Large Telescope zmierzyć w sposób bezpośredni średnicę gwiazdy wypełniającej powierzchnię Roche'a w gwieździe SS Leporis (Verhoelst i in. 2007). Niektóre układy półrozdzielone są jednocześnie układami zaćmieniowymi.

Układ Słoneczny - do Układu Słonecznego należy Słońce i wszystkie ciała wokół niego krążące, to znaczy planety wraz ze swoimi księżycami, komety, planetoidy, meteory oraz gaz i pył międzyplanetarny.

Układ współrzędnych astronomicznych – sferyczny układ współrzędnych stosowanym w astronomii. Umożliwia on jednoznaczne określenie położenia jakiegoś obiektu na sferze niebieskiej przez podanie jego współrzędnych. Zdefiniowanie układu sprowadza się do ustalenia podstawowego koła wielkiego oraz ustalenia punktu na tym kole, od którego liczy się pierwszą współrzędną. Oś układu (tj. prosta prostopadła do koła podstawowego) przecina sferę niebieską w punktach nazwanych biegunami, natomiast południk przechodzący przez punkt początkowy jest nazwany południkiem początkowym. Pierwszą współrzędną jest kąt zawarty między południkiem początkowym a południkiem przechodzącym przez dany obiekt, natomiast drugą – kąt zawarty między płaszczyzną koła wielkiego a kierunkiem na dany obiekt. Spośród najczęściej używanych układów współrzędnych astronomicznych dwa są związane z pojęciami południka, horyzontu i równika niebieskiego. Są to: układ horyzontalny, w którym płaszczyzną podstawową jest płaszczyzna horyzontu, a kierunkiem podstawowym kierunek południa, i układ równikowy południkowy, dla którego płaszczyzna równika niebieskiego jest płaszczyzną podstawową, a kierunek południa – kierunkiem podstawowym. Współrzędnymi astronomicznymi w układzie horyzontalnym są azymut astronomiczny i wysokość astronomiczna, współrzędnymi astronomicznymi w układzie równikowym południkowym – kąt godzinny i deklinacja.

Układ ekliptyczny – sferyczny układ, gdzie kołem głównym jest ekliptyka, głównym kierunkiem zaś kierunek do punktu Barana. Współrzędne stanowią: szerokość ekliptyczna (kąt zawarty między płaszczyzną ekliptyki a kierunkiem do danego ciała niebieskiego), długość ekliptyczna, mierzona od punktu Barana w kierunku ruchu Słońca po ekliptyce.

Układ współrzędnych galaktycznych – jeden z astronomicznych sferycznych układów współrzędnych. Jego centrum stanowi Słońce, zaś początkowym punktem odniesienia jest radioźródło Sagittarius A* (będące prawdopodobnie supermasywną czarną dziurą), znajdujące się w centrum Drogi Mlecznej. Równikiem dla tego układu jest płaszczyzna Galaktyki. Podobnie jak geograficzny układ współrzędnych, pozycja obiektu podawana jest jako szerokość i długość galaktyczna.

Ursydy (URS) – rój meteorów związany z kometą 8P/Tuttle, który możemy obserwować od 17 do 26 grudnia. Maksimum roju przypada na 22-23 grudnia. Obfitość roju wynosi ok. 10 zjawisk na godzinę a jego radiant znajduje się w Małej Niedźwiedzicy w pobliżu gwiazdy β UMi. Prędkość meteorów z roju wynosi 34 km/s. Dwukrotnie, w 1945 i 1986 roku, odnotowano wysoką aktywności tego roju, wówczas jego obfitość sięgała 100 meteorów w ciągu godziny.


 

powrót do słownika