Cefeidy - (zwane też gwiazdami typu δ Cephei lub cefeidami klasycznymi) to gwiazdy zmienne pulsujące, nadolbrzymy, których jasność zmienia się z okresem od 1 do 150 dni. Amplitudy zmian blasku wynoszą od 0,1 do 2 wielkości gwiazdowych. Jasności absolutne (MV) cefeid wynoszą od -2 do -6 wielkości gwiazdowych. Podczas pulsacji zmienia się również ich promień oraz typ widmowy od A lub F w maksimum blasku do G lub K w minimum. Pulsacja jest spowodowana tym, że siły grawitacyjne nie równoważą ciśnienia gazów, z których składa się gwiazda. Kiedy promień jest większy od takiego, przy którym te siły równoważą się, grawitacja jest silniejsza i powoduje kurczenie się gwiazdy. Przy małym promieniu ciśnienie jest silniejsze, przez co cefeida rozszerza się. Z powodu zmian objętości i ciśnienia zmienia sie temperatura, więc też jasność i typ widmowy. Wykres jasności od czasu jest podobny do sinusoidy, ale wzrost jasności następuje szybciej niż jej spadek. Cefeidy spełniają dobrze określone zależności okres pulsacji - jasność absolutna, odkryte przez Henriettę Leavitt w 1912 roku. Własność ta jest powszechnie wykorzystywana do określania odległości do najbliższych galaktyk (cefeidy są świecami standardowymi).

Chmura Ópika-Oorta - to obszar w kształcie powłoki sferycznej, zawierający wiele miliardów komet, wchodzący w skład Układu Słonecznego, przy czym Słońce leży w jego geometrycznym środku. Zaczyna się on w pobliżu orbit Neptuna i Plutona, rozciągając przypuszczalnie na odległość dochodzącą do 100 000 jednostek astronomicznych (15 bilionów km) od Słońca.

Ciało niebieskie - to każdy obiekt, niezależnie od jego wielkości, położony poza atmosferą Ziemi. Przymiotnik „niebieskie" oznacza tu „związane z niebem" i stosuje siego w odniesieniu do ciał tak małych, jak drobiny pyłu międzygwiazdowego, i tak olbrzymich, jak gromady galaktyk.

Ciemna materia - materia nieemitująca i nieodbijająca światła, której istnienie zdradzają jedynie wywierane przez nią efekty grawitacyjne. Według współczesnej wiedzy stanowi większość masy Wszechświata. Jej istnienie zostało udowodnione obserwacyjnie w 2006 roku, ale jej dokładna natura (z czego się składa) do tej pory nie została wyjaśniona. Jest obecnie jedną z największych zagadek w kosmologii i fizyce cząstek elementarnych. W latach 70. i 80. XX wieku liczne obserwacje, zwłaszcza krzywych rotacji galaktyk wykazały, że masa obserwowanej materii we Wszechświecie jest niewystarczająca, aby wytłumaczyć istniejące siły grawitacji wewnątrz galaktyk i pomiędzy nimi. W szczególności gwiazdy na obrzeżach galaktyk poruszają się znacznie szybciej niż wynikałoby to z przyciągania przez obserwowaną materię. Tę sytuację próbowano tłumaczyć m.in. zakładając że grawitacja na dużych odległościach działa inaczej niż wynika z mechaniki klasycznej (patrz MOND), albo że galaktyki otacza niewidoczne dla nas halo, zawierające brakującą masę. Początkowo, termin ciemna materia był bardzo kontrowersyjny, gdyż sprawiał wrażenie typowej hipotezy stworzonej ad-hoc. Obserwacje soczewkowania grawitacyjnego umożliwiły z czasem określenie prawdopodobnego rozkładu nieobserwowanej materii, co przekonało do jej istnienia większość środowiska naukowego. Za koronny dowód jej istnienia przyjmuje się dane obserwacyjne gromady galaktyk Pocisk, opublikowane w sierpniu 2006 roku. Obok miejsca zderzenia dwóch gromad galaktyk znajdują się tam obszary soczewkujące grawitacyjnie, w których nie znajdują się gwiazdy ani gaz. Zawierają one prawdopodobnie materię nie oddziałującą ze zwykłą materią, która nie została wyhamowana w czasie zderzenia.

Chondryt - meteoryt kamienny, którego struktura nie została zmodyfikowana w wyniku stopienia lub przekształcenia obiektu, z którego powstał, którym najczęściej jest prymitywna asteroida zbudowana z drobin obecnych we wczesnym wieku Układu Słonecznego. Chondryty składają się głównie z oliwinu i piroksenów. Cechą charakterystyczną jest występowanie chondr - kulistych skupień krystalicznych o średnicy nawet do kilku milimetrów często o budowie promienistej. Uważa się że są uformowały się jako swobodne częściowo lub całkowicie stopione krople materii, które formowały się swobodnie w próżni, a później stały się częścią większych obiektów. Są to najczęściej znajdowane meteoryty stanowiąc ok 86% wszystkich meteorytów w kolekcjach. Znanych jest obecnie ponad 27000 takich meteorytów, z których największy miał 1770 kg (Jilin, 1976). Często spadają jako deszcze meteorytowe jak miało to np. miejsce w Holbrook w 1912 roku gdy w Arizonie spadło 14 000 meteorytów.

Chromosfera - cienka warstwa atmosfery Słońca o grubości ok. 10 000 km, znajdująca się ponad fotosferą. Chromosferę charakteryzuje większa przejrzystość oraz czerwona barwa, wynikająca z dominującej w jej spektrum linii wodoru H-alfa. Tę właśnie warstwę atmosfery Słońca obserwuje się przez filtry H-alfa. Zastosowanie takich filtrów pozwala obserwować włókna, protuberancje, spikule jak również granulację powierzchni (fotosfery) Słońca.

Czarna dziura - obiekt astronomiczny, który tak silnie oddziałuje grawitacyjnie na swoje otoczenie, że nawet światło nie może uciec z jego powierzchni (prędkość ucieczki jest większa od prędkości światła). W ramach fizyki klasycznej żaden rodzaj energii ani materii nie może opuścić czarnej dziury, jednak uwzględniając efekty kwantowe postuluje się istnienie zjawiska zwanego parowaniem czarnych dziur. Granica, po przejściu której nie jest możliwe wyrwanie się z pola grawitacyjnego czarnej dziury, nazywana jest horyzontem zdarzeń. Ma ona kształt sfery o wielkości wyznaczonej przez promień Schwarzschilda. Nie jest to powierzchnia tego obiektu, która może znajdować się wielokrotnie bliżej centrum geometrycznego układu. Czarne dziury to podstawowe składniki bardziej złożonych obiektów astronomicznych, takich jak niektóre rentgenowskie układy podwójne, rozbłyski gamma oraz aktywne galaktyki. Czarna dziura będąca składnikiem układu podwójnego jest widoczna, ponieważ materia z drugiej gwiazdy wsysana do wnętrza czarnej dziury tworzy dysk akrecyjny generujący ogromne ilości promieniowania na skutek tarcia, jonizacji i silnego przyspieszenia podczas zbliżania się do czarnej dziury. Część zjonizowanej materii z dysku pod działaniem pola elektromagnetycznego dysku może uciekać w kierunkach osi, tworząc ogromne dżety (ang. jet). Także masywne czarne dziury w centrach galaktyk aktywnych silnie świecą skutkiem opadania otaczającej materii, i dlatego obiekty zawierające czarne dziury należą do najjaśniejszych we Wszechświecie.

Czarny karzeł - hipotetyczny końcowy etap życia gwiazd typu naszego Słońca. Według obecnie akceptowanych teorii, gwiazda z czerwonego olbrzyma zmienia się w białego karła. Ten z kolei traci w ciągu miliardów lat energię przez emisję światła. Tym samym obniża swoją temperaturę i blask, gdyż nie wytwarza już nowej energii przez reakcje jądrowe. W końcu biały karzeł staje się tak zimny, że przestaje świecić, stając się w ten sposób czarnym karłem. Ponieważ czas ostudzenia się białego karła do stanu czarnego karła szacowany jest jako dłuższy niż obecny wiek wszechświata, gwiazdy tego typu prawdopodobnie jeszcze nie istnieją. Nawet gdyby istniały, byłyby bardzo trudne do wykrycia, ponieważ z założenia emitują bardzo mało promieniowania. Być może dałoby się je wykryć na skutek zaobserwowania ich oddziaływania grawitacyjnego.

Czasoprzestrzeń - to zbiór punktów (zdarzeń), tworzących razem przestrzeń i czas. Czasoprzestrzeni nie można jednoznacznie rozłożyć na czas i przestrzeń. Użyta po raz pierwszy w teorii względności, czasoprzestrzeń ma trzy wymiary przestrzenne (długość, szerokość i wysokość) i jeden wymiar czasowy.

Cząstki elementarne - to cząstki o rozmiarach mniejszych od atomu. Mogą to być podstawowe cegiełki materii, takie jak fotony, elektrony i kwarki, bądź też cząstki złożone, takie jak proton lub neutron. Naukowcy odkryli kilkaset rodzajów cząstek elementarnych.

Czerwony karzeł - mała i stosunkowo chłodna gwiazda ciągu głównego późnego typu widmowego K lub M. Masa i średnica gwiazd tego typu nie przekracza 1/3 wartości tych wielkości w przypadku Słońca. Temperatura powierzchni wynosi najwyżej 3 500 K. Gwiazdy te emitują niewielkie ilości światła, czasem nawet tylko 1/10 000 ilości światła słonecznego. Z powodu wolnego tempa 'spalania' wodoru, ich szacunkowy czas życia jest bardzo długi i wynosi od dziesiątek miliardów do bilionów lat. W czasie życia czerwonych karłów w ich wnętrzu nigdy nie dochodzi do zapoczątkowania reakcji syntezy helu i nie mogąc stać się czerwonymi olbrzymami, gwiazdy te powoli zmniejszają swoją średnicę 'wypalając' cały posiadany zapas wodoru. Niezwykle powolna ewolucja jest przyczyną tego, że jeszcze żaden czerwony karzeł od czasu Wielkiego Wybuchu nie zdążył opuścić ciągu głównego na wykresie Hertzsprunga-Russella. Czerwone karły są wysoce niestabilne. Często są na nich obserwowane flary, w czasie których gwiazda zwiększa wielokrotnie swoją jasność. Przypuszczalnie jest to najbardziej rozpowszechniony typ gwiazd we Wszechświecie. Najbliższa Słońcu gwiazda, Proxima Centauri jest czerwonym karłem, podobnie jak 20 spośród następnych 30 najbliższych gwiazd.

Czerwony nadolbrzym - jeden z etapów rozwoju gwiazdy, charakteryzujący się dużymi rozmiarami, małą gęstością i niską temperaturą powierzchni. Następuje w chwili wyczerpania się w nich zapasów wodoru. Gwiazdy mające masę około 10 mas Słońca po 'wypaleniu' wodoru przechodzą do fazy 'spalania' helu, co wiąże się ze znacznym zwiększeniem ich rozmiarów oraz z obniżeniem temperatury, która na powierzchni wynosi 3500-4500 K (typ widmowy K-M). Średnica takich gwiazd zaobserwowanych w Naszej Galaktyce jest około 1500 razy większa od średnicy Słońca, czyli około 7 j.a. (gdyby Słońce miało taką wielkość sięgnęłoby orbity Jowisza). Stadium czerwonego olbrzyma trwa względnie krótko - rzędu miliona lat. Najbardziej masywne czerwone nadolbrzymy przekształcają się w gwiazdy Wolfa-Rayeta, natomiast mające mniejsza masę kończą swoje życie jako supernowe. Najbardziej znane czerwone nadolbrzymy to Betelgeza i Antares. Nieco mniej znanymi czerwonymi nadolbrzymami są: Mira Ceti (w gwiazdozbiorze Wieloryba), Ras Algethi (w gwiazdozbiorze Herkulesa).

Czerwony olbrzym - gwiazda będąca w schyłkowym etapie ewolucji. Nazwa pochodzi od ich obserwowanej barwy i dużych rozmiarów. Gwiazda po zsyntezowaniu helu z całej ilości wodoru w jądrze zaczyna syntezę helu z warstw wodoru położonych bliżej jej powierzchni, co powoduje znaczne zwiększenie rozmiarów gwiazdy. Jądro zaś zapada się pod wpływem sił grawitacji, co powoduje wzrost jego temperatury i w efekcie rozpoczęcie reakcji termojądrowych polegających na syntezie węgla z helu. Następuje zmniejszenie gęstości, temperatury i zmiana barwy gwiazdy w kierunku czerwieni.

Częstość lub częstotliwość - określa, ile razy jakieś powtarzające się regularnie zjawisko następuje w jednostce czasu. Mierzy sieją w hercach (Hz). Jeden herc (1 Hz) odpowiada jednemu pełnemu cyklowi w ciągu sekundy. Człowiek słyszy drgania powietrza w zakresie od 20 Hz do 15 000 Hz.

 

 

powrót do słownika