AAO – skrót od Anglo-Australian Observatory

 

AAT – skrót od Anglo-Australian Telescope

 

Abbe Ernst (ur. 23 I 1840, Eisenach, zm. 14 I 1905, Jena) - fizyk niemiecki; współzałożyciel (1866) zakładów optycznych Zeissa; 1870–96 profesor uniwersytetu w Jenie; także dyrektor obserwatorium astronomicznego tamże; skonstruował wiele przyrządów optycznych (refraktometr Abbego, obiektyw achromatyczny i in.), opracował (1872) teorię mikroskopu optycznego, sformułował warunek poprawnej konstrukcji przyrządów do pomiaru długości (tzw. postulat Abbego).

 

Aberracja światła - termin astronomiczny, pozorne odchylenie położenia obserwowanego ciała niebieskiego na sferze niebieskiej od jego położenia rzeczywistego wywołane zmianą kierunku promieni świetlnych wskutek ruchu Ziemi; poglądowo zjawisko aberracji światła wyjaśnia się jako wynik sumowania wektorów prędkości obserwatora i prędkości światła; aberracja światła roczna jest skutkiem ruchu obiegowego Ziemi; gwiazdy zataczają w ciągu roku elipsy aberracyjne wokół ich średnich położeń na sferze niebieskiej; aberracja światła dzienna jest wynikiem obrotu Ziemi; aberracja światła wiekowa jest wywołana ruchem Układu Słonecznego jako całości; aberrację światła odkrył 1728 J. Bradley.

 

Abbot Charles Greeley (1872 – 1973) – astrofizyk amerykański, dyrektor obserwatorium astronomicznego w Waszyngtonie, wyznaczył z dużą dokładnością wartość stałej słonecznej, prowadził liczne prace z zakresu aktynometrii, na jego cześć jego nazwiskiem nazwano jeden z księżycowych kraterów.

 

Ablacja (ang. ablation) – usuwanie warstw powierzchniowych materiału poprzez jego topnienie i sublimację. Jest zjawiskiem wywoływanym przez tarcie i siły oporu atmosfery. Ablacja występuje, lub jest celowo wykorzystywana, przy: przejściu meteoroidu przez atmosferę, usuwaniu materiału powierzchniowego (tzw. osłony ablacyjnej) w komorze zapłonowej silników rakietowych lub osłony termicznej statku kosmicznego podczas jego wejścia w atmosferę (lub inny gęsty gazowy ośrodek, tj. pył kosmiczny, warkocz komety). W tychże zastosowaniach praktycznych, ablacji ulega materiał specjalnie do tego przeznaczony. Odparowanie materiału służy chłodzeniu komory lub statku przed wysoką temperaturą wywoływaną przez spalanie paliwa albo tarcie.

 

Absolutna wielkość gwiazdowa - jest to jasność (w świetle widzialnym), jaką miałoby dane ciało astronomiczne, gdyby je umieścić w standardowej odległości 32,6 lat świetlnych. Absolutną wielkość gwiazdową odróżniać należy od widomej wielkości gwiazdowej, określającej jasność tego ciała, widzianego przez obserwatora z Ziemi.

 

Absorpcja międzygwiazdowa - termin astronomiczny, ekstynkcja międzygwiazdowa.

 

Abu al-Wafa Muhammad ibn Muhammad, Muhammad Ibn Muhammad Abū al-Wafā’ (ur. 10 VI 940, Buzdżan [ostan Chorasan, Iran], zm. 1 VII 998, Bagdad) - arabski matematyk i astronom; oprac. tablice sinusów (co 15 z dokładnością ośmiu znaków dziesiętnych) i tangensów, odkrył nierównomierność w ruchu Księżyca (tzw. wariację).

 

Abzu, Apsu - w mitologii starożytnej Mezopotamii odwieczny ocean słodkich wód podziemnych, reprezentujący pierwiastek męski; władał nim Enki; wraz z Tiamat pierwiastek kształtującego się wszechświata.

 

ACE (Advanced Composition Explorer) - amerykański próbnik kosmiczny; wyniesiony w przestrzeń międzyplanetarną 25 VIII 1997 roku przez rakietę Delta; krąży po orbicie wokół punktu Lagrange’a w układzie Słońce – Ziemia, oddalonego ok. 1,5 mln km od Ziemi. Zadaniem misji jest przeprowadzenie kompleksowych pomiarów strumieni populacji cząstek obecnych w ośrodku międzyplanetarnym w szerokim zakresie ich energii; głównym celem wykonywanych pomiarów jest określenie i porównanie składu pierwiastkowego, izotopowego oraz stopnia jonizacji materii pochodzenia słonecznego, międzyplanetarnego i galaktycznego. Badania ACE służą poznaniu m.in.: procesów powstawania oraz ewolucji materii słonecznej i galaktycznej, kształtowania się i struktury korony słonecznej, procesu propagacji wiatru słonecznego w bliskim otoczeniu Słońca, wpływu rozbłysków słonecznych na zmianę właściwości fizycznych plazmy wypływającej ze Słońca, efektów oddziaływania wiatru słonecznego i cząstek emitowanych w trakcie rozbłysków na atmosferę i magnetosferę Ziemi oraz materię księżycową, a także mechanizmów fizycznych odpowiedzialnych za transport cząstek i ich akcelerację w przestrzeni kosmicznej.

 

Achernar - jedna z najjaśniejszych gwiazd na niebie, w gwiazdozbiorze Erydanu, o wizualnej wielkości gwiazdowej 0,46 magnitudo, odległa od Układu Słonecznego o 144 lata świetlne.

 

Achondryt - meteoryt kamienny składający się głównie z piroksenów i plagioklazów, w czym przypomina ziemski bazalt.

 

„Acta Astronomica” - astronomiczny kwartalnik naukowy, założony 1925 przez T. Banachiewicza; od 1990 wydawane przez Fundację Astronomii Polskiej w Warszawie.

 

Acrux – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Krzyż Południa, jest gwiazdą wizualnie podwójną, w której każdy ze składników jest gwiazdą spektroskopowo podwójną – odległa od Układu Słonecznego o około 407 lat świetlnych.

 

Adams John Couch (1819 – 1892) – astronom brytyjski, profesor uniwersytetu w Cambridge; członek Towarzystwa Królewskiego w Londynie; w roku 1845 obliczył niezależnie od U. J. J. Le Verriera elementy orbity nie znanej wówczas planety Neptun.

 

Adams Walter Sydney (1876 – 1956) – astrofizyk amerykański; dyrektor obserwatorium na Mount Wilson; współtwórca metody paralaks spektroskopowych; wykrył dwutlenek węgla w atmosferze Wenus; zajmował się spektroskopią Słońca i gwiazd.

 

Adhara – druga pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa; jest to układ wizualnie podwójny; jaśniejszy składnik jest nadolbrzymem o wizualnej jasności gwiazdowej 1,5 magnitudo.

 

Aditjowie - [sanskr. āditya], mityczna indyjska grupa wedyjskich bogów słonecznych, synów Aditi, którym przewodzi Waruna; Aditjowie są strażnikami kosmicznego porządku (ryta), oddalają zło, wymierzają sprawiedliwość, karzą za grzechy; początkowo wymieniano sześciu lub, najczęściej siedmiu Aditjów, potem przyjęto liczbę 12 jako odpowiednik dwunastu miesięcy; najważniejsi to: Mitra, Arjaman, Bhaga, czasem do grupy tej zalicza się także Sawitara, Surję, Wisznu, Indrę.

 

Adrastea (Adrasthea) – księżyc Jowisza, drugi licząc według rosnącej odległości od planety.

 

Adres Ziemianina - gdyby się pokusić o spisanie dokładnego adresu Ziemianina to brzmiałby on następująco:

• Wszechświat,

• Lokalna Supergromada,

• Gromada Lokalna,

• Galaktyka, jedna ze spiralnych galaktyk w tej Gromadzie Lokalnej,

• skraj jednego z ramion Galaktyki,

• Słoneczny układ planetarny - około 8,5 kpc od centrum Galaktyki ,

• Ziemia - trzecia od centralnej gwiazdy - Słońca - planeta Układu Słonecznego. [M. K.]

 

ADS – właściwie New General Catalogue of Double Stars, katalog gwiazdowy opublikowany w 1932 roku przez R. G. Aitkena; zawiera 17180 gwiazd podwójnych.

 

Aerolit - meteoryt kamienny. W jego skład wchodzą głównie krzemiany magnezu i żelazo. Wśród aerolitów wyróżnia się dwie grupy: chondryty i achondryty.

 

Agena - patrz Hadar.

 

AGK (Katalog der Astronomischen Gesellschaft) – katalog gwiazdowy zaproponowany w roku 1867 przez F. W. Argelandera; w pierwszej wersji zawierał dane około 190 tysięcy gwiazd nieba północnego oraz części południowego.

 

AGN - termin astronomiczny oznaczający aktywne jądra galaktyk.

 

Airy Sir George Biddel (1801 – 1892) – astronom angielski; profesor uniwersytetu w Cambridge, dyrektor obserwatorium astronomicznego w Greenwich; opracował metodę wyznaczania paralaksy Słońca; odkrył klasę funkcji cylindrycznych (funkcje Airy’ego); prowadził liczne prace z zakresu optyki (plamka Airy’ego, spirale Airy’ego), odkrył astygmatyzm oka ludzkiego.

 

Aitken Robert Grant (1864 – 1951) – astronom amerykański; dyrektor obserwatorium astronomicznego na Mount Hamilton; opracował katalog gwiazd podwójnych, w którym zamieszczono 17180 gwiazd, odkrył 3100 par gwiazd, prowadził liczne badania satelitów planet.

 

Akrecja - w astronomii terminem tym określa się opadanie rozproszonej materii na powierzchnię ciała niebieskiego w wyniku działania grawitacji. Akrecja może być sferyczna (radialna) lub dyskowa. Zjawisku temu może towarzyszyć wydzielanie dużej ilości energii w postaci promieniowania elektromagnetycznego, gdy opadająca materia wyświeca część swojej grawitacyjnej energii potencjalnej. Szczególnie widowiskowa jest akrecja na obiekty zwarte - białe karły, gwiazdy neutronowe czy czarne dziury. Uważa się, że mechanizmem "zasilającym" aktywne jądra galaktyk jest właśnie akreowanie materii przez supermasywną czarną dziurę.

 

Aktywne jądra galaktyk (Active Galactic Nuclei - AGN) - centralne części galaktyk aktywnych; procesy generowania energii w AGN są związane z obecnością masywnej (o masie powyżej miliona mas Słońca) czarnej dziury; akrecja (spadek) materii na obracającą się czarną dziurę jest najwydajniejszym znanym procesem generowania energii w przyrodzie - pozwala zamienić na energię do kilkunastu procent masy spoczynkowej opadającej materii; duża jasność AGN sprawia, że galaktyki aktywne można obserwować nawet z bardzo dużych odległości (porównywalnych z rozmiarami obserwowalnej części Wszechświata).

 

Aktywność magnetyczna gwiazd - zespół zjawisk zachodzących na powierzchni i w atmosferze chłodnych gwiazd mających podfotosferyczną warstwę konwektywną; jest wynikiem oddziaływania pól magnet. z ruchami materii w zewn. warstwach gwiazd; najlepiej zaobserwowana na Słońcu (aktywność słoneczna).

 

Aktywność promieniotwórcza - to szybkość rozpadu jąder substancji promieniotwórczej określana liczbą rozpadów jąder atomowych danej próbki substancji promieniotwórczej w jednostce czasu, gdzie A to całkowita liczba rozpadów promieniotwórczych jąder określonego źródła w jednostce czasu, dana wzorem A = - (dN/dt) = λN, gdzie λ - stała rozpadu, N - liczba jąder, t - czas rozpadu. Zgodnie z prawem rozpadu promieniotwórczego, aktywność promieniotwórcza zanika wykładniczo w czasie; jeśli jądra promieniotwórcze próbki mogą rozpadać się na n różnych sposobów, to całkowite prawdopodobieństwo rozpadu jest sumą prawdopodobieństw poszczególnych rodzajów rozpadu λ = Σni=1, zaś aktywność promieniotwórcza próbki jest sumą aktywności odpowiadających tym rozpadom; aktywność promieniotwórcza nie zależy od rodzaju związku chemicznego, w którym występują dane atomy promieniotwórcze, temperatury ani ciśnienia; jednostką aktywności promieniotwórczej w układzie SI jest bekerel (Bq), jednostkami pozaukładowymi zaś są: kiur (Ci) - 1 Ci = 37 GBq, oraz rutherford (Rd) - 1 Rd = 1 MBq; stosunek aktywności promieniotwórczej próbki do jej masy lub objętości nazywa się aktywnością właściwą i wyraża się w Bq/kg lub Bq/m3 (Ci/g lub Ci/cm3).

 

Aktywność słoneczna - zmiany zachodzące na powierzchni i atmosferze Słońca. Zmiany te powodują fluktuacje promieniowania, które dociera do Ziemi (zobacz stała słoneczna) w postaci fal elektromagnetycznych w tym i światła oraz strumienia cząstek emitowanych przez Słońce (wiatr słoneczny). Do aktywności słonecznej zalicza się też zmiany w liczbie i rozmieszczeniu plam słonecznych, koronalnych wyrzutów masy. Z polami magnetycznymi Słońca wiążą się liczne zjawiska i to one właśnie stanowią o aktywności słonecznej. Przejawia się ona w fotosferze w postaci plam i pochodni; w chromosferze jako rozbłyski i protuberancje ; w koronie słonecznej jako rozbłyski i wyrzuty materii.

 

Akwarydy – roje meteorów związanych z kometą Halleya – maksimum aktywności występuje 4 maja oraz 28 lipca.

 

Alahatala [arab. Allah ta’ala ‘Bóg Wszechmocny’] - Istota Najwyższa, bóg-stwórca w wierzeniach ludów na wyspie Seram (wschodnia Indonezja); wyobrażany w postaci ludzkiej, przebywa na szczycie niewidzialnej 9-piętrowej góry kosmicznej utożsamianej ze świętą górą Murkele.

 

Alamak - inaczej Almaak.

 

Albategnius - arabski astronom i matematyk, Battani, Al-.

 

Albedo – stosunek ilości promieniowania odbitego we wszystkich kierunkach przez dane ciało do ilości padającego na nie promieniowania – np. albedo Ziemi wynosi 0,39, Księżyca 0,07, Saturna 0,75, jadra komety Halleya 0,03.

 

Albireo – piąta pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Łabędzia; jedna z gwiazd tworzących Krzyż Północy, optycznie podwójna, odległa od Układu Słonecznego o około 390 lat świetlnych.

 

Alchwarizmi - arabski matematyk i astronom, Chuwarizmi, Al-’Muhammad Ibn Musa.

 

Alcyone (Alkione) – najjaśniejsza gwiazda w Plejadach, wizualna wielkość gwiazdowa 2,86 magnitudo, odległa od Układu Słonecznego o około 370 lat świetlnych.

 

Aldebaran – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Byka; średnia wizualna wielkość gwiazdowa to 0,85 magnitudo. Odległa od Układu Słonecznego o około 370 lat świetlnych.

 

Alderamin – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Cefeusza; wizualna wielkość gwiazdowa to 2,44 jest odległa od Układu Słonecznego o 48,8 lat świetlnych.

 

Aldrin Edwin Eugene (ur. 20 I 1930, Montclair, stan Nowy Jork) - astronauta amerykański; uczestnik dwóch załogowych lotów kosmicznych: 11–15 XII 1966 roku z J. Lovellem jako drugi pilot statku Gemini 12; 16–24 VII 1969 roku jako nawigator statku Apollo 11 i pilot lądownika księżycowego LM Eagle uczestniczył wraz z N. Armstrongiem i M. Collinsem w pierwszej w historii wyprawie człowieka na Księżyc; 20 VII 1969 roku wylądował wraz z Armstrongiem w lądowniku księżycowym na obszarze Morza Spokoju, a 21 VII 1969 roku jako drugi w historii człowiek (po Armstrongu) stanął na powierzchni Księżyca.

 

Alert - w geofizyce stan międzynarodowego pogotowia obserwacyjnego w okresach wzmożonej aktywności Słońca, silnych zaburzeń magnetycznych.

 

Alfa - w astronomii termin α, oznaczenie zazwyczaj najjaśniejszą gwiazdę w danym gwiazdozbiorze np. α Tauri — najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Byka (Taurus).

 

Alfa Arietis - patrz Hamal.

 

Alfa Centauri (Toliman, Rigil Centaurus, Rigil Kent) – najbliższa po Słońcu gwiazda; układ potrójny; dwa składniki – α Cen A i B – tworzą układ wizualnie podwójny, odległy o 4,4 lat świetlnych; trzeci składnik α Cen C zwany Proxima Centauri odległa jest od Układu Słonecznego o 4,2 lat świetlnych.

 

Alfvén Hannes Olof Gösta (1908 – 1995) – szwedzki fizyk i astrofizyk; profesor Królewskiego Instytutu Technologicznego w Sztokholmie; członek Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk, podał teorię radioźródeł; współtwórca magnetohydrodynamiki; w 1970 roku otrzymał nagrodę Nobla.

 

Algenib – druga pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Pegaza; stanowi układ podwójny; odległa od Układu Słonecznego o około 456 lat świetlnych.

 

Algieba – druga pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Lwa, wizualnie podwójna; odległa od Układu Słonecznego o około 196 lat świetlnych.

 

Algol – gwiazda podwójna zmienna zaćmieniowa w gwiazdozbiorze Perseusza; znana już w starożytności; odległa od Układu Słonecznego o 92,8 lat świetlnych.

 

Alhena – trzecia pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Bliźniąt; podolbrzym; odległa od Układu Słonecznego o 81,5 lat świetlnych.

 

Alioth – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy; jedna z gwiazd Wielkiego Wozu; jaśniejszy składnik jest olbrzymem typu widmowego A0 o wizualnej wielkości gwiazdowej 1,8 magnitudo; odległa od Układu Słonecznego o około 80 lat świetlnych.

 

Alkaid – trzecia pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy; jedna z gwiazd Wielkiego Wozu, karzeł; odległa od Układu Słonecznego o około 230 lat świetlnych.

 

Alkione – patrz Alcyone.

 

Alkor – gwiazda położona w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy; wraz z Mizarem, z którym tworzy układ wizualnie podwójny, należy do Wielkiego Wozu; odległa od Układu Słonecznego o około 80 lat świetlnych.

 

Aller Lawrence Hugh (1913 – 2003) – astronom amerykański; profesor uniwersytetu w Los Angeles i Ann Arbor; liczne prace z dziedziny spektroskopii gwiazdowej; uczestniczył w badaniach składu chemicznego Słońca, gwiazd i mgławic.

 

Almach (Alamak) – druga pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Andromedy; stanowi układ podwójny; odległa od Układu Słonecznego o około 650 lat świetlnych.

 

Almagest – dzieło Klaudiusza Ptolemeusza (ok. 460 n. e.), największy zabytek starogreckiej wiedzy astronomicznej, stanowi ono wykład geocentrycznej teorii budowy świata; zawierał jeden z pierwszych katalogów gwiazd oraz opis 48 gwiazdozbiorów.

 

Almukantar – małe koło na sferze niebieskiej, którego płaszczyzna jest równoległa do płaszczyzny horyzontu, wysokości punktów leżących na almukantarze są jednakowe.

 

Alnair – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Żurawia; karzeł; odległa od Układu Słonecznego o około 65 lat świetlnych.

 

Alnilam – czwarta pod względem jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, środkowa w Pasie Oriona; nadolbrzym; odległa od Układu Słonecznego o około 1200 lat świetlnych.

 

Alnitak – jasna gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, jedna z gwiazd Pasa Oriona; gwiazda podwójna, większy składnik jest nadolbrzymem; odległa od Układu Słonecznego o około 1600 lat świetlnych.

 

Alphard – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Węża Wodnego; olbrzym; odległa od Układu Słonecznego o około 110 lat świetlnych.

 

Alphecca (Gemma, Gnosia) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Korony Północnej; spektroskopowo podwójna; odległa od Układu Słonecznego o około 80 lat świetlnych.

 

Alpheratz – patrz Sirrach.

 

Alrucaba – patrz Gwiazda Polarna.

 

Altair – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Orła; druga pod względem jasności gwiazda nieba letniego w Polsce, optycznie podwójna; jaśniejszy składnik o wizualnej wielkości gwiazdowej 0,77 magnitudo; odległa od Układu Słonecznego o około 16 lat świetlnych.

 

Amalthea:
- (Amaltea), księżyc Jowisza; trzeci licząc według rosnącej odległości od planety,
- patrz Capella.

 

Ambarcumian Wiktor A. lub W. A. Hambarcumian – (1908 – 1996) – astrofizyk ormiański, profesor uniwersytetu w Petersburgu i Erewanie; członek Akademii Nauk ZSRR (od 1991 Rosyjskiej Akademii Nauk); opracował teorię rozpraszania światła w atmosferach planet; w 1947 roku odkrył asocjację gwiazd, w roku 1954 wysunął hipotezę o istnieniu „materii przedgwiazdowej”.

 

Antycyklon - to olbrzymia rotująca masa gazowa w atmosferze planety. W centralnej części masy gazowej panuje bardzo wysokie ciśnienie. Antycyklon powstaje, gdy prądy atmosferyczne z cieplejszych obszarów równikowych przechodzą ku zimniejszym obszarom na północy i południu. Tak zwana Wielka Czerwona Plama w atmosferze Jowisza jest antycyklonem.

 

Apocentrum - punkt na orbicie ciała niebieskiego okrążającego dany obiekt, znajdujący się w miejscu największego oddalenia ciała od tego obiektu. Nazwa punktu największego oddalenia w konkretnym przypadku zależy od nazwy ciała okrążanego.

 

Asteroida - patrz planetoida.

 

Astrofizyka - przedmiotem badań astrofizyki jest pochodzenie, skład i wzajemne oddziaływania ciał niebieskich, a także siły działające na te ciała i zachodzące w nich procesy. Astrofizyka stanowi gałąź astronomii.

 

Atom - to najmniejsza część składowa pierwiastka. Zbudowane są z cząstek elementarnych. Jądro atomu zawiera dodatnio naładowane protony i pozbawione ładunku neutrony. Wokół jądra krążą ujemnie naładowane elektrony. Słowo „atom" pochodzi od greckiego słowa „atomos", które znaczy „nie dający się podzielić" (kiedyś sądzono, że atomy są niepodzielne).

 

Azymut - kąt mierzony wokół horyzontu od kierunku północnego (0°) przez wschód (90°), południe (180°) i zachód (270°). W sferycznym układzie współrzędnych oznaczany zazwyczaj literą θ i uzupełniony wysokością nad horyzontem (altitude) mierzoną od 0° na horyzoncie po 90° w zenicie oznaczaną literą λ (lambda).

 

powrót do słownika